Ana sayfa KÖŞE YAZARLARI BİR KIŞ KORKUSU: “TOMTOMU” (4)

    BİR KIŞ KORKUSU: “TOMTOMU” (4)

    56
    0

    Mevlüt KAYA

    -Geçen haftanın devamı-

    Yaptığımız görüşmelerde Tomtomu’yu duyabilmek için bazen insanların ses çıkarması ve ardından sessiz kalması gerektiği yönünde bilgiler edinmiş bulunuyoruz. Tomtomu’nun “ayı” olarak tasvir edilişini içeren kişisel görüşmelerimizde; evde otururken aile büyüğünün çocukların Tomtomu’yu duymak için “doh!” diye ses çıkardığını ve ardından herkesin sustuğunu, bu sessizlikte mutlaka dışarından sesler geldiğini (ahırdaki ineğin gürültüsü, dışarıdaki rüzgârın uğultusu veya duvarlardan sızarken çıkardığı ses) öğrendik. Bu da eskiden çocukları, büyüklerin Tomtomu ile iletişim kurulabildiğine inandırmıştır (Seyfullah Güdük ile yapılan görüşme, 01.04.2020).

    Bazı aktarımlarda, eskiden büyükannelerin içinde yiyecek içecek olan kazanı, tencereyi ya da bir kabı ağzı açık bırakmadıkları, buna da “ağzı açık olursa Tomtomu kaba işer” dedikleri bilinmektedir. Bu anlatılar, Tomtomu’nun yörede, çocuklar için bir korku kahramanı olmayı aşarak, büyükler için de çekince içeren, kaygılandıran ve onlar arasında bazı inanışlara ortam hazırlayan bir korku kahramanı olduğuna dair önemli verilerdir (Hayrullah Bodur ile yapılan görüşme, 30.03.2020).

    Eynesil yöresinde kullanılan korku kahramanı “Tomtomu”nun adının nereden geldiğini, nasıl konulduğunu da anlamaya çalışalım. Bu doğrultuda “tomtomu” sözcüğünün benzerlerini sözlükler vasıtasıyla naklederek irdeleyelim.

    İ. Z. Eyüboğlu, “tom-“ kökü ile ilgili önemli tespitlerini şöyle aktarmıştır: “İşlek bir kök değildir, Kaş. (Kaşgarlı Mahmut, DLT.) sözlüğünde bu kökle başlayan dört sözcük görülmüştür. Anadolu halk ağzında ‘tüm’ köküyle dönüşümlüdür. Öncül sesi u’dur, eylem eki mak’tır. Anlam içeriği: bitkilerde küçük yuvarlaklar biçiminde çiçek açmak, yumrulaşmak, kabarmak, irilenmek, kütük, şişmek, ağacın gövdesi olmak. Bu kökün m sesi ile n sesi arasında (ağız farklılıkları nedeniyle) sürekli dönüşme vardır.” (İsmet Zeki Eyüboğlu, Türkçe Kökler Sözlüğü, İstanbul 1989, s.146).

    Türkçenin çeşitli lehçe ve ağızlarında “tom”, “top” gibi sözcüklerin kökteş olduğu ve bu sözcüklerden onlarca sözcük türetildiği görülmektedir: Tom; toma, tomak, tomalak, tommak, tomurcuk, tomurmak, tombul, tozmak, tombak, tombalak, tombaz, tomrum, tombal, tomşuk, tombur, tomar, tomruk, tomru, tuman, tummak, tümsek, tümbü… Top; topak, topal, topuk, topaç, topan, toparlak, toplu, toplamak, toparlamak, toptan… Giresun yöresinde basit yöntemlerle yapılan davula “tömbelek / dümbelek”, iri ve yuvarlak nesneler için dömbek, dömbelek denilmektedir.

    Argoda “tomtom” sözcüğü “asık suratlı kişi” anlamında kullanılmaktadır (Filiz Bingölçe, Kadın Argosu Sözlüğü, İstanbul 2001, s. 161).

    Dede Korkut Hikâyelerinde “tom” sözcüğü “sert, katı”, tom yürekli ise “sert yürekli” anlamında kullanılmıştır (Nasser Khaze Shahgoli vd., Dede Korkut Kitabı’nın Günbet Yazması: İnceleme, Metin, Dizin ve Tıpkıbasım, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 16/2, 2019, s. 280).

    Eynesil’de eskiden kullanılan bir korku unsuru olan Tomtomu’nun adının kökenine dair verileri aktarmaya devam ediyoruz:

    Tomruk: Kaba saba adam (Hulki Aktunç, Türkçenin Büyük Argo Sözlüğü, İstanbul 1998, s. 285). Tomurmak: Şişip kabarmak (TDK, Yeni Tarama Sözlüğü=YTS, Ankara 1983, s. 210). Yuvarlak biçimde ağacı ya da bir nesneyi kesmek anlamı da içeren bu sözcük, bazı dilleri de etkilemiştir: Yunanca’da “tome”: kesmek, yarmak; Fransızca’da “tomie”: kesme, yarma, ameliyat etme anlamlarında kullanılan bir son ektir (Erkan Kiraz, Etimolojik Sözlük Kelime-Köken, Web 2006, s. 309).

    Tomutmak: Toplanmak. Tombur:  Davul, dümbelek (Recep Toparlı, Kıpçak Türkçesi Sözlüğü, Erzurum 1993, s. 209).

    Tomturak: 1. Çan, zil. 2. Alım, gösteriş (TDK, Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü =DS, Ankara 1978, c.10, s. 3958).

    Tomtom: 1. Böbrek. 2. Tırtıl. 3. Erkek hindi (DS, c.10, s. 3958).

    Tömtöm: “Vaktinden önce yaşlanmış, zayıflamış, güçsüzleşmiş” kimseler için kullanılır. Ayrıca “papatya” anlamı da vardır. Töm töm ikilemesi ise “kısa adımlarla birini izleme, arkasından gitme” anlamındadır (DS, c.10, s. 3981). Tömtömü:Birini izleyen, arkasından giden (kimse)” (DS, c.10). -Devamı haftaya-

    BİR CEVAP BIRAK

    Lütfen yorumunuzu yazınız
    Lütfen isminizi yazınız